Kuyumcu ve MASAK Sözlüğü: 40 Terimin Kısa Tanımı

Kuyumcu MASAK sözlüğü, tezgâhta, muhasebede ve denetimde karşınıza çıkan terimleri tek sayfada toplar. Aşağıdaki 40 terimi üç başlıkta tanımladık: MASAK ve uyum, kişisel verilerin korunması, kuyum ve belge düzeni. Mevzuata dayanan tanımlarda ilgili kanun veya yönetmelik maddesi gösterildi; ayrıntı isteyen okur için ilgili rehbere bağlantı eklendi.

Özet

• Sözlük 40 terim içerir: 22'si MASAK ve uyum, 7'si kişisel verilerin korunması (KVKK), 11'i kuyum ve belge düzeniyle ilgilidir.
• Tanımlar 5549 sayılı Kanun, Tedbirler Yönetmeliği, 6698 sayılı Kanun ve vergi mevzuatındaki ifadelere dayanır.
• Rakam içeren tanımlar (eşik ve hadler) 2026 yılı için geçerlidir; vergi hadleri yeniden değerleme ve tebliğlerle, MASAK kimlik tespiti eşiği ise Tedbirler Yönetmeliği değişiklikleriyle değişir.
• En sık karıştırılan beş ayrım yazının sonunda ayrıca özetlenmiştir.

1. MASAK ve uyum terimleri

MASAK

Mali Suçları Araştırma Kurulu. Suç gelirlerinin aklanmasının ve terörün finansmanının önlenmesi alanında görev yapan, Hazine ve Maliye Bakanlığı'na bağlı başkanlıktır. Yükümlülüklerin dayanağı 5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun'dur. Genel çerçeve için kuyumcular için MASAK uyum rehberine bakabilirsiniz.

Yükümlü

5549 sayılı Kanun'un getirdiği görevleri yerine getirmek zorunda olan kişi ve kuruluşlardır. Liste Tedbirler Yönetmeliği'nin 4. maddesinde yer alır; "kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar ile bu işlemlere aracılık edenler" bu listededir. Kuyumcular yükümlüdür, ancak finansal kuruluş sayılmaz.

Müşterinin tanınması

Uluslararası kullanımda "know your customer" (KYC). 5549 sayılı Kanun'un 3. maddesinde anılan esaslardır; içeriğini Tedbirler Yönetmeliği'nin Üçüncü Bölümü belirler: kimlik tespiti (md. 5), gerçek faydalanıcının tanınması (md. 17/A), özel dikkat gerektiren işlemlerde işlemin amacı hakkında bilgi edinilmesi (md. 18) ve müşteri durumunun ve işlemlerin izlenmesi (md. 19) bu esasların parçalarıdır. Yükümlülüklerin bütünü MASAK uyum sayfasında anlatılır.

Kimlik tespiti

Müşterinin kimliğine ilişkin bilgilerin alınması ve bu bilgilerin doğruluğunun resmî kimlik belgesi üzerinden teyit edilmesidir (Tedbirler Yönetmeliği md. 5 ve md. 6). İşlem yapılmadan önce tamamlanır. Uygulama adımları MASAK kimlik tespiti sayfasındadır.

Kimlik tespiti eşiği

Kimlik tespitini zorunlu kılan tutardır: işlem tutarı ya da birbiriyle bağlantılı birden fazla işlemin toplam tutarı 370.000 TL veya üzerinde¹ olduğunda kimlik tespiti yapılır (Tedbirler Yönetmeliği md. 5/1-b). Eşik tutarın kendisi dahildir. Sürekli iş ilişkisi kurulurken ve şüphe hâlinde tutara bakılmaz.

Bağlantılı işlem

Eşik hesabında toplamı dikkate alınan işlemlerdir. Yönetmelik'in 5. maddesi "birbiriyle bağlantılı birden fazla işlemin toplam tutarı" ifadesini kullanır, kavramı ayrıca tanımlamaz; tek tek eşiğin altında kalan işlemlerin toplamı eşiğe ulaşıyorsa kimlik tespiti gerekir.

Sürekli iş ilişkisi

Yükümlü ile müşteri arasında hesap açılması, kredi verilmesi, kiralık kasa gibi hizmetler nedeniyle kurulan, niteliği itibarıyla devamlılık unsuru taşıyan iş ilişkisidir (Tedbirler Yönetmeliği md. 3). Kurulurken tutara bakılmaksızın kimlik tespiti yapılır.

Gerçek faydalanıcı

Yükümlü nezdinde işlem gerçekleştiren gerçek kişiler ile adına işlem yapılan gerçek kişi, tüzel kişi veya tüzel kişiliği olmayan teşekkülleri nihai olarak kontrolünde bulunduran ya da bunlar üzerinde nihai nüfuz sahibi olan gerçek kişi veya kişilerdir (Tedbirler Yönetmeliği md. 3).

Başkası hesabına işlem beyanı

Kimlik tespitini gerektiren işlemlerde kendi adına fakat başkası hesabına hareket eden kişinin, işlemden önce kimin hesabına hareket ettiğini yükümlüye yazılı olarak bildirmesidir. Bildirmeyen kişi altı aydan bir yıla kadar hapis veya beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır (5549 sayılı Kanun md. 15). Ayrıntı: başkası hesabına işlem beyanı.

Şüpheli işlem bildirimi (ŞİB)

İşleme konu malvarlığının yasa dışı yollardan elde edildiğine veya yasa dışı amaçlarla kullanıldığına dair bilgi, şüphe veya şüpheyi gerektirecek bir husus bulunduğunda MASAK'a yapılan bildirimdir. Tutar gözetilmez; şüphenin oluştuğu tarihten itibaren en geç on iş günü içinde yapılır (Tedbirler Yönetmeliği md. 27 ve md. 28). Bildirimde bulunulduğu, denetim elemanları ve yargılama sırasında mahkemeler dışında, işleme taraf olanlar dahil hiç kimseye açıklanamaz (5549 sayılı Kanun md. 4). Ayrıntı: kuyumcular hangi işlemleri MASAK'a bildirmek zorunda.

Sıkılaştırılmış tedbirler

Yüksek riskli durumlarda, riskle orantılı olarak uygulanan ek tedbirlerdir: müşteri hakkında ilave bilgi edinmek, fon kaynağı ve işlemin amacı hakkında bilgi edinmek, işlemi üst seviyedeki görevlinin onayına bağlamak ve iş ilişkisini sıkı gözetim altında tutmak bunlar arasındadır (Tedbirler Yönetmeliği md. 26/A).

Kamusal nüfuz sahibi kişi (PEP)

21 Sıra No.lu MASAK Genel Tebliği'ndeki tanımıyla, yurt içinde veya yabancı bir ülkede seçimle veya atama yoluyla kendisine önemli bir kamusal görev tevdi edilen üst düzey gerçek kişiler ile uluslararası kuruluşların yönetim kurulu üyeleri, üst düzey yöneticileri ile eşdeğer görev yapan diğer kişilerdir. Uluslararası kısaltması PEP'tir (politically exposed person). Ayrıntı: PEP rehberi.

Fon kaynağı

İşleme konu paranın veya kıymetli madenin hangi kaynaktan edinildiğidir. Kaynağın sorulması her işlemde değil, sıkılaştırılmış tedbir gerektiren durumlarda gündeme gelir (Tedbirler Yönetmeliği md. 26/A). Ayrıntı: fon kaynağı sorgulama.

Yaptırım taraması

Müşterinin veya işlemin, malvarlığı dondurma kararlarına ve uluslararası yaptırım listelerine karşı kontrol edilmesidir. Türkiye'de hukuken bağlayıcı olan, Resmî Gazete'de yayımlanan malvarlığı dondurma kararlarıdır. Ayrıntı: yaptırım taraması rehberi.

Malvarlığının dondurulması

Listelenen kişi ve kuruluşların malvarlığı üzerinde tasarruf yetkisinin kaldırılması veya kısıtlanmasıdır. Dayanağı 6415 sayılı Terörizmin Finansmanının Önlenmesi Hakkında Kanun ile 7262 sayılı Kanun'dur; kararlar Resmî Gazete'de yayımlanır ve gecikmeksizin uygulanır. Uluslararası arka planı FATF 5. tur değerlendirmesi yazısında ele aldık.

İşlemin ertelenmesi

İşleme konu malvarlığının aklama veya terörün finansmanı suçuyla ilişkili olduğuna dair şüphe bulunması üzerine, işlemin yedi iş günü süreyle askıya alınması veya gerçekleşmesine izin verilmemesidir; yetki Bakan'a aittir (5549 sayılı Kanun md. 19/A). Bu maddeye dayanan 34 Sıra No.lu MASAK Genel Tebliği, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi listeleme kararlarına konu kişilerin işlemlerinin ivedilikle bildirilmesini ve ertelenmesine yönelik tedbir alınmasını öngörür; ayrıntısı 2026 MASAK tebliğleri yazısındadır.

Uyum görevlisi

Kanun ve Kanun'a dayanılarak yürürlüğe konulan mevzuatla getirilen yükümlülüklere uyumu sağlamak amacıyla yükümlülerce tayin edilen, gerekli yetkiyle donatılmış görevlidir (Tedbirler Yönetmeliği md. 3). Kuyumcular uyum görevlisi atamak zorunda değildir; eğitim, risk belirleme ile izleme ve kontrol yükümlülükleri Uyum Programı Yönetmeliği'nin 32/A maddesinde düzenlenir. Ayrıntı: MASAK uyum görevlisi.

Muhafaza ve ibraz

Belgelerin saklanması ve istenmesi hâlinde yetkililere sunulması yükümlülüğüdür. Belgeler düzenleme tarihinden, defter ve kayıtlar son kayıt tarihinden, kimlik tespitine ilişkin belgeler ise son işlem tarihinden itibaren sekiz yıl saklanır (5549 sayılı Kanun md. 8). Ayrıntı: MASAK sürekli izleme.

İdari para cezası

Kimlik tespiti ve şüpheli işlem bildirimi gibi yükümlülüklerin ihlalinde MASAK tarafından uygulanan cezadır (5549 sayılı Kanun md. 13). Tutarlar her yıl güncellenir; 2026 tutarları ve en riskli ihlaller MASAK idari para cezası 2026 yazısındadır.

Hawala

MASAK'ın Eylül 2026'da yayımladığı rehberdeki tanımıyla, bir yerde teslim edilen fon veya ekonomik değerin karşılığının, aynı fonun veya varlığın doğrudan transfer edilmesine gerek bulunmaksızın başka bir kişi veya yerde kullanılabilir hâle getirilmesine dayanan yapıdır. Ayrıntı: hawala rehberi.

FATF

Mali Eylem Görev Gücü (Financial Action Task Force). Aklama ve terörün finansmanıyla mücadelede uluslararası standartları, yani FATF Tavsiyelerini belirleyen ve ülkelerin bu standartlara uyumunu karşılıklı değerlendirmelerle izleyen hükümetlerarası kuruluştur.

Yetkili müessese

Tedbirler Yönetmeliği'nin 4. maddesinde "kambiyo mevzuatında belirtilen yetkili müesseseler" olarak sayılan yükümlülerdir; döviz büroları bu gruptadır. MASAK mevzuatında finansal kuruluş sayılır; kimlik tespiti, devamlı bilgi verme ve şüpheli işlem bildirimi ihlallerinde 5549 sayılı Kanun'un 13. maddesinin birinci fıkrasındaki idari para cezası bu kuruluşlara, işlem tutarının yüzde beşinden az olmamak üzere iki kat uygulanır. Ayrıntı: dövizciler için MASAK yükümlülükleri.

2. Kişisel verilerin korunması (KVKK) terimleri

Kişisel veri

Kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgidir (6698 sayılı Kanun md. 3). Ad, soyad, T.C. kimlik numarası, adres ve kimlik belgesinin görüntüsü kişisel veridir.

Özel nitelikli kişisel veri

Kişilerin ırkı, etnik kökeni, siyasi düşüncesi, felsefi inancı, dini, mezhebi veya diğer inançları, kılık ve kıyafeti, dernek, vakıf ya da sendika üyeliği, sağlığı, cinsel hayatı, ceza mahkûmiyeti ve güvenlik tedbirleriyle ilgili verileri ile biyometrik ve genetik verileridir (6698 sayılı Kanun md. 6). İşlenmesi kural olarak yasaktır; kanunda sayılan şartlardan biri varsa ve Kurulun belirlediği yeterli önlemler alınmışsa işlenebilir.

Veri sorumlusu

Kişisel verilerin işleme amaçlarını ve vasıtalarını belirleyen, veri kayıt sisteminin kurulmasından ve yönetilmesinden sorumlu olan gerçek veya tüzel kişidir (6698 sayılı Kanun md. 3). Müşterisinin kimlik verisini işleyen kuyum işletmesi veri sorumlusudur.

Veri işleyen

Veri sorumlusunun verdiği yetkiye dayanarak onun adına kişisel verileri işleyen gerçek veya tüzel kişidir (6698 sayılı Kanun md. 3). Veri sorumlusu, verinin başkası tarafından işlenmesi hâlinde güvenlik tedbirlerinin alınmasından bu kişiyle birlikte müştereken sorumludur (md. 12).

Aydınlatma yükümlülüğü

Veri sorumlusunun, kişisel veriyi elde ederken ilgili kişiye kimliğini, verinin hangi amaçla işleneceğini, kimlere ve hangi amaçla aktarılabileceğini, toplama yöntemini ve hukuki sebebini ve ilgili kişinin haklarını bildirmesidir (6698 sayılı Kanun md. 10). Açık rıza aranmayan hâllerde de yerine getirilir; istisnaları Kanun'un 28. maddesinde sayılmıştır.

Açık rıza

Belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rızadır (6698 sayılı Kanun md. 3). Veri işlemenin kanunlarda açıkça öngörülmesi veya veri sorumlusunun hukuki yükümlülüğünü yerine getirebilmesi için zorunlu olması gibi hâllerde açık rıza aranmaz (md. 5). Uygulamadaki riskler WhatsApp ile kimlik paylaşımı yazısındadır.

Veri ihlali bildirimi

İşlenen kişisel verilerin kanuni olmayan yollarla başkaları tarafından elde edilmesi hâlinde veri sorumlusunun durumu en kısa sürede ilgili kişiye ve Kişisel Verileri Koruma Kuruluna bildirmesidir (6698 sayılı Kanun md. 12). Verinin nasıl korunacağı KVKK yönetimi sayfasında anlatılır.

3. Kuyum ve belge düzeni terimleri

Has altın

Bir üründeki saf altın karşılığıdır. Brüt gram ile milyem oranının çarpılmasıyla bulunur. Güncel seviye için has altın fiyatı sayfasına bakabilirsiniz.

Milyem

Üründeki saf altın oranının binde cinsinden ifadesidir. Hesap: has (gram) = brüt gram x milyem / 1000. 22 ayar bir üründe sektörde yaygın damga milyemi 916'dır; 10 gramlık 22 ayar bir ürünün has karşılığı 9,16 gramdır. Ayrıntı: kuyumcu faturası nasıl hesaplanır.

Ayar

Altının saflığını 24 üzerinden ifade eden ölçüdür. 22 ayar, 24 birimin 22'sinin altın olduğunu gösterir; matematiksel oranı 22/24 = 0,9167'dir. Hesapta esas alınan değer ürünün üzerindeki damgadır.

Külçe altın

Takı veya sikke hâline getirilmemiş, külçe biçimindeki altındır. Külçe altın teslimi Katma Değer Vergisi Kanunu'nun 17/4-g maddesi uyarınca KDV'den istisnadır; işlenmiş üründeki özel matrah uygulamasından ayrı bir rejimdir.

Özel matrah

Altından mamul veya altın içeren ziynet eşyası ile sikke altın tesliminde KDV matrahının, satış bedelinden külçe altın bedeli düşüldükten sonra kalan tutar olmasıdır (Katma Değer Vergisi Kanunu md. 23/e). Ayrıntı: kuyumcu özel matrah faturası.

e-Fatura

Alıcısı da e-Fatura uygulamasına kayıtlı olan mükellefe düzenlenen elektronik faturadır; belge Gelir İdaresi Başkanlığı sistemi üzerinden alıcıya ulaşır. 2025 hesap dönemi brüt satış hasılatı 3.000.000 TL ve üzeri olan mükellefler için uygulamaya geçiş 1 Temmuz 2026 itibarıyla zorunludur (509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği). Ayrıntı: e-Fatura.

e-Arşiv fatura

Alıcısı e-Fatura uygulamasına kayıtlı olmayan mükellefe veya nihai tüketiciye düzenlenen elektronik faturadır. Ayrıntı: kuyumcu fatura sistemi 2026'da neler değişti.

Gider pusulası

Vergi mükellefi olmayan kişiden yapılan alışı belgeleyen vesikadır; belgeyi alıcı düzenler ve satana imzalatır. Malın tesliminden itibaren azami yedi gün içinde düzenlenir; bu süre içinde düzenlenmeyen belge hiç düzenlenmemiş sayılır (Vergi Usul Kanunu md. 234). e-Fatura kullanıcısı olup başvurusunu yapan mükellefler belgeyi e-Gider Pusulası olarak elektronik düzenleyebilir; uygulama kural olarak ihtiyaridir (509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği). Ayrıntı: kuyumcu gider pusulası.

Fatura düzenleme haddi

Müşteri istemese de fatura düzenlenmesi gereken tutardır. 2026 yılında genel had 12.000 TL'dir (Vergi Usul Kanunu md. 232); kuyumculuk, sarraflık ve mücevheratçılık faaliyetinde işlenmiş kıymetli maden ve kıymetli taşlar ile bunlardan mamul eşya satışlarında had genel haddin üç katı, yani 36.000 TL olarak uygulanır (514 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği). Ayrıntı: kuyumcu fatura sistemi.

Tevsik zorunluluğu

Belirli bir tutarı aşan tahsilat ve ödemelerin banka, ödeme kuruluşu veya PTT aracılığıyla yapılması ve bu kurumların belgeleriyle belgelendirilmesi zorunluluğudur (459 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği). Bu sınır 30.000 TL'dir (575 Sıra No.lu Tebliğ ile değişik) ve dönem dönem yeniden belirlenir; güncel tutar için Gelir İdaresi Başkanlığı'nın yayınları esas alınır. Ayrıntı: kuyumcu banka takibi.

KMTS

Kıymetli Maden Takip Sistemi. Rafineriler tarafından üretilen, granül hâlindeki gümüş dışındaki standart işlenmemiş kıymetli madenler ile basılı kıymetli madenlerin yurt içi satışını izlenebilir kılan sistemdir; bilezik, yüzük, kolye gibi işlenmiş takı ürünleri kapsam dışındadır. Ayrıntı: KMTS nedir.

4. En sık karıştırılan 5 ayrım

1. Kimlik tespiti ile şüpheli işlem bildirimi. Kimlik tespiti tutar eşiğine, sürekli iş ilişkisi kurulmasına veya şüpheye bağlı olarak işlemden önce yapılır; şüpheli işlem bildirimi ise tutardan bağımsızdır ve yalnız şüpheye bağlıdır.
2. Aydınlatma ile açık rıza. Aydınlatma, açık rıza aranmayan işlemelerde de yapılır; açık rıza ise yalnızca kanundaki diğer işleme şartları yoksa gerekir. Kimlik tespiti kanuni yükümlülük olduğundan açık rızaya dayanmaz.
3. Ayar ile milyem. Ayar 24 üzerinden, milyem 1000 üzerinden ifade edilir; ikisi aynı saflığın iki ayrı gösterimidir.
4. İstisna ile özel matrah. Külçe altın tesliminde KDV hiç hesaplanmaz (istisna); işlenmiş üründe KDV, külçe bedeli düşüldükten sonra kalan tutardan hesaplanır (özel matrah).
5. e-Fatura ile e-Arşiv fatura. Ayrım tutara değil alıcıya göre yapılır: alıcı sistemde kayıtlı mükellefse e-Fatura, değilse e-Arşiv fatura düzenlenir.

Müşterinizin "neden kimlik istiyorsunuz" sorusuna bu terimleri onun diliyle anlatan bir cevap için altın alırken kuyumcu neden kimlik ister yazısını kullanabilirsiniz.

EksenGOLD'da fatura, gider pusulası ve kimlik tespiti tek akışta düzenlenir, banka tahsilatı ilgili belgeyle eşleştirilir; modüllerin tamamı kuyumcu yazılımı sayfasındadır.

Kaynaklar

• 5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun
• Suç Gelirlerinin Aklanmasının ve Terörün Finansmanının Önlenmesine Dair Tedbirler Hakkında Yönetmelik
• 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu
• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu (md. 17/4-g, md. 23/e)
• 6415 sayılı Terörizmin Finansmanının Önlenmesi Hakkında Kanun
• 7262 sayılı Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanının Önlenmesine İlişkin Kanun
• VUK Genel Tebliği (Sıra No: 514)
• VUK Genel Tebliği (Sıra No: 459) ve değişiklik tebliği (Sıra No: 575)
• VUK Genel Tebliği (Sıra No: 509)
• Suç Gelirlerinin Aklanmasının ve Terörün Finansmanının Önlenmesine İlişkin Yükümlülüklere Uyum Programı Hakkında Yönetmelik
• MASAK, Hawala ve Benzeri Alternatif Değer Transfer Sistemleri Şüpheli İşlem Bildirimi Rehberi
• Kıymetli Maden Takip Sistemi
• MASAK Genel Tebliği (Sıra No: 21), Resmî Gazete 17.11.2022, Sayı 32016
• MASAK Genel Tebliği (Sıra No: 34), Resmî Gazete 23.09.2026, Sayı 33379
• Gelir İdaresi Başkanlığı, pratik bilgiler
• Mali Suçları Araştırma Kurulu (MASAK)

Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanımların bağlayıcı hâli yürürlükteki resmî mevzuattır; eşik, had ve tutarlar değişebilir.