MASAK uyum görevlisi denince akla önce bankalar gelir; oysa kıymetli maden sektöründe de uyumu fiilen yürüten biri her zaman vardır: kimi işletmede bu resmî unvanla atanmış bir uyum görevlisidir, kimi işletmede işin sahibi ya da uyumdan sorumlu personeldir. Bu yazıda önce "uyum görevlisi kimdir, kimler atamak zorundadır" sorusunu mevzuattan doğrulayarak yanıtlıyor, ardından uyumu yürüten kişinin EksenGOLD'da bir gününü ekran ekran anlatıyoruz: güne hangi ekranla başlar, şüpheli işlemi nasıl yakalar, denetim tebligatı gelince paketi nasıl hazırlar.
Özet
- Uyum görevlisi atama zorunluluğu yükümlü grubuna göre değişir: kıymetli madenler aracı kuruluşları ve A grubu yetkili müesseseler tam uyum programı ve uyum görevlisi ile yükümlüdür; B grubu yetkili müesseseler yalnızca idari düzeyde uyum görevlisi atar.
- Kuyumcular ve sarraflar uyum görevlisi atama zorunluluğu kapsamında değildir; ancak Uyum Programı Yönetmeliği md. 32/A gereği eğitim, gözetim, risk belirleme ile izleme ve kontrol çalışmalarını yürütmek zorundadır.
- 2024 sonundaki değişiklikle uyum görevlisi olabilmek için MASAK'ın tuttuğu uyum görevlisi siciline kayıt şartı getirildi (hüküm 25 Aralık 2025'te yürürlüğe girdi); sınav ve lisanslama usulleri Eylül 2025'te yayımlanan 30 Sıra No.lu Tebliğ ile belirlendi.
- EksenGOLD, uyumu yürüten kişiye tek panelde uyum skoru, risk radarı, ŞİB taslağı, yaptırım ve PEP taraması, kimlik tespiti arşivi, rol bazlı bildirim politikaları ve dönemsel raporlar sunar.
- Sistem ŞİB'i MASAK'a otomatik göndermez: bulgudan yazdırılabilir bir taslak üretir, gözden geçirme ve gönderim kararı her zaman uyum sorumlusunundur.
1. Uyum görevlisi kimdir, kimler atamak zorundadır?
Uyum görevlisi, 5549 sayılı Kanun'a dayanan Uyum Programı Yönetmeliği'nde tanımlanan, yükümlünün aklama ve terörün finansmanıyla mücadele yükümlülüklerine uyumunu yürütmekle görevli kişidir. Yönetmelik, uygulamada kıymetli maden ekosistemindeki yükümlüleri üç farklı konuma yerleştirir:
- Tam uyum programı + uyum görevlisi: Bankaların yanı sıra kambiyo mevzuatındaki A grubu yetkili müesseseler, kıymetli madenler aracı kuruluşları ve kripto varlık hizmet sağlayıcılar bu gruptadır. Kurum politikası ve prosedürleri, risk yönetimi, izleme ve kontrol, uyum görevlisi, eğitim ve iç denetimden oluşan altı bileşenli programın tamamını kurarlar. Uyum görevlisi yardımcısı atanması da 2021'den bu yana zorunludur; 2024 sonundaki değişiklik bu sayının "en az bir" olduğunu açıkça hükme bağlamıştır.
- Yalnızca idari düzeyde uyum görevlisi: B grubu yetkili müesseseler gibi bazı yükümlüler uyum programının tamamını kurmadan, münhasıran idari düzeyde bir uyum görevlisi atar; bu görevlinin uhdesinde başka görevler de bulunabilir.
- Uyum görevlisi ataması gerekmeyen yükümlüler: Kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar ile bu işlemlere aracılık edenler, yani kuyumcular ve sarraflar bu gruptadır. Uyum görevlisi atamazlar; ancak yönetmeliğin 32/A maddesi gereği eğitim, gözetim, ulusal risk değerlendirmesindeki riskleri dikkate alarak risklerin belirlenmesi ile izleme ve kontrol çalışmalarını yürütmek ve malvarlığı dondurma kararlarına yönelik eşleşme kontrollerini yapmakla yükümlüdürler.
Kuyumcular uyum görevlisi atamak zorunda değildir; ancak md. 32/A gereği eğitim, risk belirleme ile izleme ve kontrol çalışmalarını kendi bünyelerinde yürütmek zorundadır. Yani kuyumcu, uyum görevlisi atamasa bile uyum görevlisinin yaptığı işin önemli bir bölümünü (risk belirleme, izleme, kontrol, eğitim, kayıt) kendi işletmesinde üstlenir. Uyum görevlisi unvanı taşıyanlar içinse tablo giderek kurumsallaşıyor: 2024 sonundaki değişiklikle uyum görevlisi ve yardımcılarının MASAK nezdinde tutulan uyum görevlisi siciline kaydı şartı getirildi (25 Aralık 2025'te yürürlüğe girdi); sınav, mesleki eğitim ve lisanslama usulleri ise 30 Sıra No.lu Tebliğ ile belirlendi. Aynı dönemin diğer mevzuat değişikliklerini 2026 MASAK Tebliği yazımızda anlattık. Hangi yükümlü grubunda olduğunuzdan emin değilseniz MASAK yükümlülükleri rehberimize ve döviz büroları için dövizciler yazımıza bakabilir, kesin değerlendirmeyi resmî kaynaklardan teyit edebilirsiniz.
Peki uyum görevlisi ne iş yapar ve bu işin ne kadarını yazılım devralabilir? Bundan sonrası, unvanı ne olursa olsun uyumu fiilen yürüten kişinin gününe dair: EksenGOLD bu kişiye ne sağlar?
2. Güne tek bakışta başlamak: uyum skoru
Uyum sorumlusunun sabah ilk sorusu şudur: "Dün ne oldu, bugün neye öncelik vermeliyim?" EksenGOLD ana panelindeki MASAK Uyum Sağlığı kartı bu soruyu tek bakışta yanıtlar: 100 üzerinden bir uyum skoru, "acil iş" sayacı, altı kapsama ölçeri ve Öncelikli İşler listesi; her satırda müşteri adı, tarih, tutar ve "Kimlik tespiti eksik" durumu birlikte görünür. Menüdeki Uyum Skoru ekranına geçildiğinde skorun neden o seviyede olduğu altı metrikle açıklanır: eşik üstü işlemlerde kimlik tespiti kapsaması, genel kimlik kapsaması, yaptırım taramalarının güncelliği, yüksek riskli müşterilerin izlenmesi, işlemlerde kimlik numarası doluluğu ve NFC doğrulama kapsamı. Her metrik kendi kartında kapsama oranını gösterir; hangi alanın zayıfladığı (örneğin eskiyen yaptırım taramaları) bir bakışta görülür.
Skor 7, 30 veya 90 günlük dönem seçilerek hesaplanır; günlük skor kayıtları trend grafiğinde izlenir: uyum çalışması ilerliyor mu, geriliyor mu, veriyle görülür.
3. Şüpheli işlemi desen düzeyinde yakalamak: risk radarı
Tek tek işlemlere bakarak parçalama (smurfing) şüphesini fark etmek insan için zordur; desen ancak toplu bakışta görünür. EksenGOLD Risk Radarı, son 90 günün müşteri işlemlerini, banka hareketlerini ve kimlik tespitlerini birlikte tarayıp derecelendirilmiş bulgular üretir. Bulgu türleri sahadaki gerçek şüphe senaryolarından türetilmiştir: gün içinde eşik altında kalan çok sayıda küçük işlemle toplamı eşiğe yaklaştırma (parçalama şüphesi), geçmiş davranışa göre ani hacim artışı (hız anomalisi), aynı kişinin çok sayıda farklı hesap ve IBAN kullanması, eşiğe bilinçli biçimde çok yakın kalan tek işlemler, çipi okutulmadan yapılmış kimlik doğrulamaları, gece saatlerindeki hareketler ve sistemin riskli işaretlediği işlemler.
Deneyimi değerli kılan ayrıntılar şunlar:
- Her bulgu kartında tespit detayı, önerilen aksiyon ve kanıt listesi birlikte durur; kanıtlar tıklanabilir ve ilgili kayda (banka hareketi, kimlik tespiti) götürür. "Neye dayanarak şüphelendik" sorusu belgelidir.
- Eşiğe ulaşan ve henüz kimlik tespiti yapılmamış hareketler ayrıca turuncu bir uyarı bandıyla öne çıkar; banda tıklamak ilgili hareket listesini hazır filtreyle açar.
- İncelenen bulgu "incelendi" olarak işaretlenip listeden düşürülür; gerekirse yeniden incelemeye alınır. Toplu işaretleme yalnızca düşük riskli bulgularda çalışır; orta ve yüksek riskli bulgular bilinçli bir ürün kararı olarak tek tek incelenmek zorundadır.
- Radar ölçülüdür: gece saati işlemi tek başına riskli sayılmaz (otomatik banka entegrasyonlarında gece kaydı normaldir), NFC'siz doğrulama bir ihlal değil kanıt gücü uyarısıdır. Amaç alarm yağmuru değil, incelemeye değer kısa bir listedir.
4. Bulgudan belgeye: ŞİB taslağı
Şüpheli işlem bildiriminde zor olan çoğu zaman karar değil, belgeleme disiplinidir. Radar bulgusunun üzerindeki "STR Taslağı Hazırla" düğmesi, bulguyu ve kanıt kayıtlarını alıp resmî düzende yazdırılabilir bir taslağa çevirir: yükümlü bilgileri (ünvan, vergi numarası, MASAK yükümlü numarası, adres), bildiren ünvanı, bulgudan önceden doldurulmuş ve serbestçe düzenlenebilen şüphe gerekçesi, tarih-tutar-referans kolonlu kanıt tablosu ve çift imza alanı. Yükümlü bilgileri bir kez girilir, sonraki taslaklarda hazır gelir.
Burada sınır net çizilmelidir ve ürünün kendisi de bu sınırı ekranda yazar: bu otomatik bir MASAK gönderimi değildir. Belgenin taslak olduğu üzerinde açıkça yazar; gözden geçirme, imza ve MASAK'a gönderim her zaman uyum sorumlusunun kararı ve işlemidir. Şüphenin oluştuğu tarihten itibaren işleyen bildirim süresi ve usulü için ŞİB rehberimize bakabilirsiniz; sistemin katkısı süreyi sizin lehinize kullanmaktır, çünkü gerekçe ve kanıt derleme işi dakikalara iner.
5. Kimlik tespiti dosyası ve denetim paketi
Kimlik tespiti mevzuatın kalbidir; EksenGOLD'da her tespit tek bir dosya gibi davranır. Kayıt detayında kimlik ve iletişim bilgileri, belge bilgileri (TC Kimlik Kartı, sürücü belgesi, pasaport, Mavi Kart ve yabancı uyruklu kimlik belgesi desteklenir), çipli kimliklerde NFC doğrulama rozeti, uzaktan tespitlerde canlılık kontrolü, imzalı beyan belgesi, sonradan eklenen kurumsal evraklar, risk değerlendirmesi, yaptırım taraması sonucu, kayda bağlı müşteri işlemleri ve işlemi yapan kullanıcı ile zaman damgası bir arada durur. Her kayıt amacına göre de işaretlenir: rutin eşik tespiti mi, şüphe gerekçesiyle yapılan tespit mi.
Uyum görevlisinin denetim hazırlığındaki asıl kozu liste ekranındaki filtre setidir: tarih aralığı, riskli kayıtlar, canlılık durumu, işleme bağlanmış olup olmama, tespit kanalı (şubede mi uzaktan mı) ve serbest arama. Denetim tebligatı geldiğinde akış şudur: dönemi filtrele, kayıtları seç, MASAK kimlik tespit formlarını toplu PDF olarak üret. Saatler sürebilecek dosya derleme işi bir yazdırma işlemine dönüşür.
Müşteri şubeye gelmeden yapılan tespitler için Hızlı Kimlik Tespiti kanalı da aynı arşive akar. Müşteri, işletmenin kalıcı QR kodlarından biriyle ya da telefonuna gönderilen tek kullanımlık SMS bağlantısıyla kimliğini uzaktan doğrular; bağlantı yalnızca gönderildiği numarada ve sınırlı süre geçerlidir, tamamlanan tespit koda atanmış kullanıcılara anında bildirilir. KVKK tarafı da aynı akışın içindedir: müşterinin telefonuna giden kodla alınan açık rıza onayı kimlik tespiti kaydına bağlanır, KVKK yönetimi ile MASAK dosyası tek kayıtta buluşur.
6. Yaptırım ve PEP taraması: şüpheyi saniyeler içinde test etmek
Tezgâhta işlem sürerken uyum sorusu bekleyemez. Yaptırım Taraması ekranı kişi, kuruluş ve adres sekmeleriyle çalışır; yaptırım listeleri, kamusal nüfuz sahibi kişiler (yaygın adıyla siyasi nüfuz sahibi kişiler, PEP), suç kayıtları ve kara listelerin yanı sıra Resmî Gazete'deki malvarlığı dondurma kararlarında ve basındaki adli tedbir haberlerinde de anlık sorgu yapar. Sonuç ekranı eşleşme sayısını ve risk skorunu bir göstergeyle verir; her eşleşmede skorun hangi bilgilerden üretildiği (ad, doğum tarihi, uyruk gibi eşleşen alanlar) açıkça gösterilir. Ekran klavye odaklıdır: formu doldurup kısayolla taramayı başlatmak, sekmeler arasında tuşla geçmek mümkündür; yoğun tezgâh temposu için tasarlanmıştır.
Tarama tek seferlik de değildir: EksenGOLD her kimlik kaydının son tarama zamanını izler, 90 günü geçen taramaları güncelliğini yitirmiş sayar ve bunu uyum skorunun yaptırım güncelliği metriğine yansıtır (bu bir mevzuat süresi değil, ürünün ihtiyatlı kuralıdır). PEP kavramının neden önemli olduğunu PEP yazımızda, liste kaynaklarının ne olduğunu yaptırım taraması yazımızda ayrıntılı anlattık.
7. Doğru uyarı doğru kişiye: bildirim politikaları
Uyum yazılımlarının sessiz başarısızlığı gürültüdür: her şey uyarıysa hiçbir şey uyarı değildir. EksenGOLD'da bildirim iki katmanda yönetilir. Kişisel tercihlerde herkes hangi bildirimi hangi kanaldan alacağını seçer. Asıl güç ise işletme düzeyindeki bildirim politikalarındadır: uyum görevlisi ya da yetkili yönetici, bildirim türü bazında minimum risk seviyesi belirler (altındaki riskler bildirim üretmez), riskli bulgular için gecikme süresi tanımlar, şüpheli açıklama kalıbı yakalandığında ise gecikme ve gruplama olmaksızın anında bildirim gönderilmesini sağlar. Hangi rolün hangi bildirimi alacağı ve tutarların kimden gizleneceği de aynı politika ekranından yönetilir.
Görev ayrılığı izin modeline kadar iner: risk bildirimlerinde "yalnızca kendi kayıtlarınınki" ile "işletmedeki tümü" ayrı izinlerdir. Kasiyer kendi işleminin uyarısını görürken uyum sorumlusu bütün resmi görür; uyum fonksiyonunun operasyondan ayrışması cümle olarak değil, yetki olarak kurulur.
8. Dönemsel resim: raporlar
Günlük akışın üstünde bir de dönemsel soru vardır: "Bu çeyrekte risk dağılımımız nasıldı?" Rapor Merkezi'nde kimlik tespitleri yönteme, risk seviyesine, amaca ve zaman dilimine göre; banka hareketleri risk kategorisine, yöne ve bankaya göre raporlanır; Risk Analizi Genel Bakışı tüm modüllerdeki risk durumunu tek raporda özetler. Raporlar sunucu tarafında üretilir (büyük dönem sorguları ekranı kilitlemez), sonuç grafik ve tablo olarak görüntülenir, Excel olarak indirilir. Sık kullanılan parametre setleri özel rapor olarak kaydedilir; aynı denetim raporunu her ay yeniden kurmak gerekmez.
9. Kayıt, saklama ve iz
Mevzuata göre yükümlüler kimlik tespitine ilişkin belge ve kayıtları 8 yıl süreyle saklamak ve istendiğinde ibraz etmekle yükümlüdür. EksenGOLD bu yükümlülüğün pratiğini kurar: kimlik tespit formları ve işlem kayıtları, oluşturan kullanıcı ve zaman damgasıyla birlikte saklanır; kimlik tespiti, müşteri işlemi, fatura ve banka hareketi birbirine bağlı olduğu için kayıt yalnızca var olmaz, denetim anında bulunur da. Denetime hazırlığın adımlarını sürekli izleme yazımızda, yükümlülük ihlallerine uygulanan yaptırımları ise idari para cezası yazımızda güncel tutarlarla anlattık.
10. Uyum sorumlusunun kontrol listesi
- Yükümlü grubunuzu netleştirin: kuyumcu/sarraf mısınız (md. 32/A sorumlulukları), A veya B grubu yetkili müessese misiniz, kıymetli madenler aracı kuruluşu musunuz? Uyum görevlisi zorunluluğunuz bu cevaba bağlıdır.
- Güne uyum skorundan başlayın; "acil iş" listesini gün içinde eritin.
- Risk radarı bulgularını düzenli inceleyin; orta ve yüksek riskli bulguları tek tek değerlendirip sonucu işaretleyin.
- Şüphe oluştuğunda ŞİB taslağını sistemden üretin, gözden geçirin ve bildirimi usulüne uygun biçimde kendiniz yapın.
- Yaptırım taramalarının güncel kalmasını izleyin; eskiyen taramaları tazeleyin.
- Bildirim politikalarını rollere göre kurun: uyum uyarıları uyum sorumlusuna, operasyon bildirimleri operasyona.
- Denetim gelmeden önce kendi denetiminizi yapın: dönemi filtreleyin, kimlik tespit formlarını toplu PDF alın, eksikleri uyum skoru ölçerlerinden takip edin.
Uyum görevlisinin ihtiyacı yazılım vitrini değil, sabah açtığında "bugün ne yapmalıyım" sorusuna cevap veren bir çalışma masasıdır; EksenGOLD MASAK uyum modülü tam bunu kurar, dilerseniz ücretsiz demo ile simüle demo verileriyle deneyebilirsiniz.
Kaynaklar
- Suç Gelirlerinin Aklanmasının ve Terörün Finansmanının Önlenmesine İlişkin Yükümlülüklere Uyum Programı Hakkında Yönetmelik (konsolide metin)
- Suç Gelirlerinin Aklanmasının ve Terörün Finansmanının Önlenmesine Dair Tedbirler Hakkında Yönetmelik
- 5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun
- Mali Suçları Araştırma Kurulu Genel Tebliği (Sıra No: 30) - Resmî Gazete 9 Eylül 2025
- MASAK - Mevzuat